ارزیابی سمیت تدخینی اسانس پونه (Mentha longifolia) علیه حشرات بالغ سوسک شیره ‌خوار خرما Carpophilus hemipterus (Coleoptera: Nitidulidae)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

کمال احمدی

رضوان نیک نفس

گروه گیاهپزشکی ، دانشکده کشاورزی، دانشگاه شهید باهنر کرمان

10.22067/jpp.2026.97128.1271

چکیده

سوسک شیره‌خوار خرما (Carpophilus hemipterus) یکی از آفات مهم انباری خرما است که موجب کاهش کمی و کیفی محصول و انتقال میکروارگانیسم‌های تولیدکننده آفلاتوکسین می‌شود. کنترل شیمیایی این آفت با سموم تدخینی متداول مانند فسفین و متیل‌بروماید، با مشکلاتی از جمله مقاومت، باقی‌مانده‌های سمی و اثرات زیست‌محیطی همراه است. اسانس‌های گیاهی به‌عنوان جایگزین‌های ایمن و مؤثر در مدیریت تلفیقی آفات مورد توجه قرار گرفته‌اند. هدف این مطالعه بررسی سمیت تدخینی اسانس پونه (Mentha longifolia) بر حشرات بالغ C. hemipterus بود. جمعیت آزمایشی آفت از انبار خرما در استان کرمان جمع‌آوری و در شرایط کنترل‌شده پرورش یافت. اسانس پونه از بخش‌های هوایی تازه گیاه به روش تقطیر با آب استخراج شد و ترکیبات شیمیایی آن با GC–MS شناسایی گردید. آزمایش‌های زیست‌سنجی شامل تعیین مقادیر غلظت کشنده (LC₅₀)در زمان‌های تماس ۲۴، ۴۸ و ۷۲ ساعت و شاخص زمان کشنده (LT₅₀) در غلظت‌های ۲۰ و ۳۵ میکرولیتر در لیتر با استفاده از روش رهایش تدخینی انجام شد. تحلیل GC–MS نشان داد که اسانس شامل ۱۶ ترکیب اصلی است که بیشترین فراوانی مربوط به پولیگون (24/63 درصد)، ۱،۸-سینئول (14/9 درصد)، منتوفوران (11/9 درصد) و ایزومرهای منتون (۴۱/۴–82/1 درصد) است. نتایج آزمایش‌های زیست‌سنجی نشان داد که سمیت تدخینی اسانس وابسته به دوز و زمان تماس است؛ LC₅₀ با افزایش مدت تماس از ۵8/35 میکرولیتر در لیتر در ۲۴ ساعت به ۵7/۵ میکرولیتر در لیتر در ۷۲ ساعت کاهش یافت. همچنین، LT₅₀ با افزایش غلظت اسانس کاهش یافت و از ۹۲/۸۸ ساعت در ۲۰ میکرولیتر در لیتر به ۶۴/۲۶ ساعت در ۳۵ میکرولیتر در لیتر رسید، که نشان‌دهنده تأثیر مستقیم ترکیبات فرّار بر سیستم عصبی حشرات است. نتایج این آزمایش نشان داد که اسانس گیاه پونه (M. longifolia) یک حشره‌کش تدخینی مؤثر و سازگار با محیط زیست برای کنترل C. hemipterus است و می‌تواند در برنامه‌های مدیریت تلفیقی آفات انباری جایگزین سموم شیمیایی شود. تحقیقات بیشتری برای ارزیابی اثر آن در مقیاس صنعتی و طراحی سامانه‌های رهایش کنترل‌شده توصیه می‌شود.

کلیدواژه‌ها

آفات انباری

مدیریت تلفیقی آفات

مشتقات گیاهی

LC50

LT50

موضوعات

• سم شناسی

---